Ceny i inflacja w monitoringu rynku: które serie danych porównywać

CPI jako punkt odniesienia w monitoringu

CPI GUS powstaje z dwóch badań: cen towarów i usług konsumpcyjnych na rynku detalicznym oraz budżetów gospodarstw domowych, które dostarczają danych o przeciętnych wydatkach na towary i usługi konsumpcyjne i służą do opracowania systemu wag. Koszyk dzieli się zgodnie z Klasyfikacją Spożycia Indywidualnego według Celu zaadaptowaną na potrzeby Zharmonizowanych Wskaźników Cen Konsumpcyjnych (COICOP/HICP), a wskaźnik liczy się formułą Laspeyresa, z wagami z roku poprzedzającego rok badany. Praktyczna konsekwencja: CPI mierzy koszt koszyka zamrożonego wagami z roku poprzedniego, więc struktura zakupów konsumentów zmienia się szybciej niż wagi. Przy długich szeregach trzeba o tym pamiętać, a przy krótkich odczytach traktować CPI jako wspólną podstawę porównań dla pozostałych serii.

Konstrukcja wskaźnika biegnie od dołu do góry, co wyznacza kolejność analizy. Wskaźnik cen reprezentanta w rejonie badania cen to jego średnia cena miesięczna odniesiona do średniej ceny rocznej z roku poprzedniego; ogólnopolski wskaźnik reprezentanta objętego notowaniami to średnia geometryczna wskaźników ze wszystkich rejonów; wskaźniki grup na najniższym szczeblu agregacji powstają ze średniej geometrycznej wskaźników reprezentantów, a wskaźniki wyższych szczebli — aż do CPI ogółem — z zastosowaniem systemu wag. Odczyt ogólny jest więc punktem startowym, ale nie kończy analizy: dane dla wskaźnika ogółem są w publikacji podstawowej, a szerszy zakres — z możliwością zejścia do grup i reprezentantów — w Dziedzinowych Bazach Wiedzy (Ceny detaliczne) oraz w informacjach sygnalnych (Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych).

Umocowanie instytucjonalne serii jest formalne: wskaźnik cen tworzy się na podstawie badania prowadzonego przez krajowy urząd statystyczny, w Polsce przez GUS (Leksykon budżetowy, Sejm). GUS dokumentuje różnice między wskaźnikami opublikowanymi w latach 2010–2013 a wskaźnikami oszacowanymi przy zastosowaniu rozszerzonej klasyfikacji COICOP. Budując wieloletni szereg, trzeba sprawdzić, czy nie przecina on takiego punktu zmiany metody — inaczej część pozornego przyspieszenia lub wyhamowania cen będzie efektem klasyfikacji, a nie rynku.

Inflacja bazowa: cztery miary NBP

NBP oblicza i publikuje cztery miary inflacji bazowej, w tym inflację po wyłączeniu cen administrowanych oraz po wyłączeniu cen najbardziej zmiennych. Miary liczone są na bazie indeksu cen towarów i usług konsumpcyjnych. Jak wskazuje omówienie w pracy naukowej o zmianach cen żywności a inflacji CPI (A. Jędruchniewicz), NBP wylicza i publikuje cztery miary inflacji bazowej na bazie tego indeksu od marca 2009 r. W monitoringu oznacza to, że miary bazowe i CPI ogółem są spójne metodycznie i można je zestawiać na tym samym okresie bez dopasowywania definicji.

Porównanie CPI ogółem z miarami bazowymi służy oddzieleniu szoku od trwałej presji. Jeśli CPI rośnie, a miara po wyłączeniu cen administrowanych i miara po wyłączeniu cen najbardziej zmiennych pozostają stabilne, wzrost pochodzi z kategorii wyłączanych: zmian taryf, cen regulowanych lub najbardziej zmiennych pozycji koszyka. Jeśli rosną także miary bazowe, presja jest szersza i obejmuje kategorie, których nie tłumaczy pojedynczy szok. Ceny usług, w dużym stopniu obecne w miarach bazowych, reagują na koszty krajowe, w tym płace. W komentarzu do odczytu z 2025 r. wskazywano, że wśród czynników proinflacyjnych wymienianych przez członków Rady Polityki Pieniężnej pozostaje silna presja płacowa, a wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw w czerwcu 2025 r. wzrosły o 9,0 proc. r/r.

Kolejność postępowania: najpierw CPI ogółem (poziom i dynamika), potem cztery miary bazowe jako filtr, na końcu kategorie szczegółowe. Bez tego filtra każdy wzrost cen paliw, energii czy żywności wygląda jak zmiana trendu inflacji, a w rzeczywistości jest szokiem, który przy kolejnych odczytach znika z porównania rocznego.

Towary i usługi: dwa różne obrazy inflacji

Podział na towary i usługi to najprostszy test źródła presji, bo obie grupy reagują na inne czynniki: ceny towarów są silniej wystawione na otoczenie zewnętrzne i kurs, ceny usług — na koszty krajowe, przede wszystkim płace. Odczyt GUS za lipiec 2025 r.: CPI ogółem 3,1 proc., ceny usług wzrosły o 6,2 proc. r/r, a ceny towarów o 1,9 proc. r/r. W ujęciu miesięcznym, w stosunku do poprzedniego miesiąca, ceny towarów i usług wzrosły o 0,3 proc., w tym usług o 1,0 proc., a towarów o 0,1 proc.

Zestawienie obu horyzontów odpowiada na dwa pytania. Dynamika roczna pokazuje trwałą różnicę poziomów i jest odporna na sezonowość — w lipcu 2025 r. luka między usługami (6,2 proc.) a towarami (1,9 proc.) jest wyraźna. Dynamika miesięczna wychwytuje zwroty, ale jest zaszumiona i podatna na czynniki kalendarzowe: wzrost usług o 1,0 proc. m/m przy 0,1 proc. dla towarów to sygnał do sprawdzenia, czy utrzyma się w kolejnych miesiącach, a nie gotowy wniosek o trendzie. Różnicę odczytuj na danych rocznych, a potwierdzenia lub zaprzeczenia szukaj w seriach miesięcznych i danych o płacach — one wyjaśniają stronę usługową.

Który horyzont czasowy wybrać: miesiąc, kwartał, pół roku, rok

GUS udostępnia szeregi CPI w czterech horyzontach: miesięczne od 1982 r., kwartalne od 1995 r., półroczne od 1989 r. i roczne od 1950 r. Osobno dostępne są dane miesięczne (rok 1998=100) obliczone do celów analitycznych metodą nawiązań łańcuchowych — w bazie danych SDDS, w sekcji Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych > Dane za wcześniejsze okresy.

Wybór horyzontu wynika z pytania. Odczyt miesięczny służy śledzeniu bieżącej dynamiki i momentu zmiany, ale wymaga filtra sezonowego. Kwartał wygładza sezonowość i pozwala zestawić ceny z danymi o PKB i płacach publikowanymi w tym samym rytmie. Pół roku i rok nadają się do oceny trendu oraz porównań wieloletnich — roczne wskaźniki sięgają 1950 r., więc jako jedyne pozwalają spojrzeć na inflację w horyzoncie kilku dekad. Trzeba pilnować spójności: szereg łańcuchowy (1998=100) z bazy SDDS ma inne zastosowanie niż standardowy odczyt i nie należy mieszać obu typów danych w jednym wykresie bez zaznaczenia różnicy.

Horyzonty czasowe dostępnego szeregu CPI według GUS

Żywność i szoki cenowe: serie szczegółowe

Ceny żywności należą do najbardziej zmiennych pozycji koszyka, dlatego są pierwszą kandydatką do wyjaśniania ruchów CPI, które nie znajdują potwierdzenia w miarach bazowych. Zestawienie trzech serii — dynamiki cen żywności, CPI ogółem i miary bazowej po wyłączeniu cen najbardziej zmiennych — pozwala ocenić, czy wzrost cen ma charakter szoku podażowego, który z czasem się wygasza, czy sygnalizuje presję przenoszącą się na inne kategorie. Relacja między zmianami cen żywności a inflacją mierzoną CPI jest przedmiotem odrębnych analiz (m.in. praca A. Jędruchniewicza), co potwierdza, że to standardowy kierunek diagnostyki, a nie poboczny wątek.

Poziom szczegółowości dobiera się do pytania. Do wskazania konkretnej grupy produktów potrzebne są dane o niższym szczeblu agregacji niż wskaźnik ogółem — dostępne w Dziedzinowych Bazach Wiedzy (Ceny detaliczne) oraz w informacjach sygnalnych GUS. Do oceny, czy szok się rozprzestrzenia, służy analiza transmisji szoków cenowych i lepkości cen, czyli tego, jak szybko i jak często zmieniają się ceny poszczególnych pozycji — to ujęcie pojawia się w projektach wykorzystujących dane internetowe. Szok żywnościowy opisuje się odrębnie i nie wpisuje w trend inflacji, dopóki nie widać jego przełożenia na kategorie bazowe.

Dane internetowe, skrapowane i skanowane jako uzupełnienie

Zakres projektu badawczego rejestrowanego w systemie RAD-on („Zastosowanie danych internetowych do pomiaru i krótkookresowego prognozowania inflacji żywności oraz analizy transmisji szoków cenowych oraz lepkości cen”) obejmuje wykorzystanie danych internetowych do pomiaru i krótkookresowego prognozowania inflacji żywności oraz analizy transmisji szoków cenowych i lepkości cen.

Odrębny nurt to dane skrapowane i skanowane, których zastosowanie w pomiarze inflacji jest przedmiotem pracy doktorskiej A. Juszczaka. Skala tego typu prac jest międzynarodowa: w ramach projektu Daily Inflation Indicators prowadzone są badania inflacji i wskaźników siły nabywczej w 20 krajach.

Granica zastosowania jest twarda. Oficjalny CPI opiera się na badaniu cen na rynku detalicznym i na systemie wag z badania budżetów gospodarstw domowych, w klasyfikacji COICOP/HICP i formułą Laspeyresa; miary bazowe NBP liczone są na bazie tego samego indeksu. Dane scrapowane nie mają ani takiego doboru próby, ani systemu wag, ani uzgodnionej klasyfikacji, dlatego nie służą do kwestionowania poziomu CPI ani do zastępowania serii GUS i NBP w sprawozdawczości.

Zalety i ograniczenia danych internetowych w monitoringu inflacji

Praktyczny zestaw porównań dla monitoringu rynku

Stały zestaw porównań można oprzeć na pięciu parach serii. Pierwsza: CPI ogółem z czterema miarami inflacji bazowej NBP (po wyłączeniu cen administrowanych i po wyłączeniu cen najbardziej zmiennych) — rozstrzyga, czy ruch pochodzi z szoku, czy z presji obejmującej cały koszyk. Druga: dynamika cen towarów z dynamiką cen usług, czytana przede wszystkim na danych rocznych, z miesięcznymi jako potwierdzeniem — pokazuje, czy presja ma charakter krajowy (usługi, koszty pracy), czy zewnętrzny (towary). Trzecia: ujęcie roczne z miesięcznym, do którego dochodzi kwartał lub rok, gdy potrzebne jest wygładzenie sezonowości albo porównanie wieloletnie.

Czwarta para to ceny żywności zestawione z CPI ogółem i z miarą bazową wyłączającą najbardziej zmienne ceny — szok żywnościowy przestaje być szokiem dopiero wtedy, gdy widać jego transmisję na kategorie bazowe. Piąta to dane oficjalne z danymi alternatywnymi: serie GUS (w tym Dziedzinowe Bazy Wiedzy — Ceny detaliczne, informacje sygnalne oraz dane łańcuchowe z bazy SDDS) i miary NBP pozostają podstawą, a dane internetowe służą do pomiaru i krótkookresowego prognozowania inflacji żywności oraz analizy transmisji szoków cenowych i lepkości cen, natomiast dane skrapowane i skanowane — do pomiaru inflacji. Zestaw domyka kontrola ciągłości metodologicznej: przy każdym sięganiu do danych z okresu, którego dotyczy opisana przez GUS różnica między wskaźnikami opublikowanymi w latach 2010–2013 a wskaźnikami oszacowanymi przy zastosowaniu rozszerzonej klasyfikacji COICOP, trzeba sprawdzić, czy szereg nie przecina tej zmiany klasyfikacji.